Gezondheidsopvoeding in de Kinderopvang: 20% van de dag naar buiten!

Auteur: Monique van Boxtel, pedagoog bij de Kobergroep en lid van het Landelijk Pedagogenplatform voor de Kinderopvang
Dit artikel is eerder gepubliceerd in het tijdschrift Management Kinderopvang van oktober 2006

Inleiding

Binnen het pedagogenplatform is begin september gesproken over gezondheidsopvoeding. Een actueel onderwerp. De kranten staan bol van de gevaren van ongezonde voeding en de gevolgen van te weinig beweging. Het Landelijk Pedagogenplatform onderstreept de belangrijke rol voor de sector om kinderen een gezonde leefstijl te laten ontwikkelen. Niet door allerlei ge- en verboden aan ouders en kinderen op te leggen, maar concreet door het goede voorbeeld te geven en de natuurlijke bewegingsdrang van kinderen nog meer te faciliteren en zelfs te normeren!

Een gezonde geest in een gezond lichaam

Het begrip gezondheidis veelomvattend; we onderscheiden lichamelijke en geestelijke gezondheid. Beide domeinen zijn onderling verweven. Een gezonde leefstijl bevordert beide vormen van gezondheid. Gezondheidsopvoeding betreft het stimuleren van gezond gedrag bij kinderen. Je kunt daarbij denken aan gezonde voeding, beweging, zorg voor en besef van je lichaam en een gezonde omgeving.‘Jong geleerd, oud gedaan’ is van toepassing omdat het gaat om het ontwikkelen van een aantal gezonde gewoontes. Deze taak wordt expliciet genoemd in de Wet Kinderopvang: Men dient opvang te bieden die “bijdraagt aan een goede en gezonde ontwikkeling van het kind” (artikel 49, WKO). Het pedagogenplatform heeft besproken op welke manier de kinderopvang deze taak het beste verder vorm kan geven. In het verlengde van ‘de gezonde school’ komen er gedachten op aan ‘de gezonde kinderopvang’. Hoe ziet die eruit?

Samenwerken en signaleren

We moeten ervoor waken als kinderopvang om niet in een voorschrijvende rol te gaan zitten. De kinderopvang hoeft ouders niet op te voeden als het gaat om gezondheid. Instanties zoals het consultatiebureau bieden dergelijke opvoedingsondersteuning veel beter. Zij hebben ruime ervaring en kennis op het gebied van gezonde voeding en hygiëne voor kinderen in verschillende leeftijdsfasen.

Dit doet niets af aan onze signaleringsplicht. Als een ongezonde leefstijl een kind verhindert vrijuit mee te spelen in een groep of als een kind te dik is geworden om mee te rennen en te stoeien en daar bovendien mee wordt gepest, is het hoog tijd om aan de bel te trekken.

De Gezonde Kinderopvang

De gezonde kinderopvang brengt kinderen het besef van hun lichaam bij. Door de verantwoordelijkheid voor hun lichaam geleidelijk bij kinderen te leggen, wordt een gezonde leefstijl tot een persoonlijke competentie. Het bevorderen daarvan is één van de basisdoelen van de kinderopvang.

Leer kinderen voor hun lichaam zorgen. Peuters moeten vaak op elkaar wachten voor zij een hap mogen nemen van hun eerste boterham of mogen pas hun melk drinken na de eerste boterham. Deze benadering houdt geen rekening met individuele verschillen in eetpatroon en het honger- en dorstgevoel, dat heel sterk kan zijn bij kinderen. Op deze manier krijgen kinderen niet de kans naar hun eigen lichaam te luisteren. Een cursus in Groningen laat groepsleiding ervaren hoe frustrerend het is voor kinderen om op elkaar te moeten wachten: de cursisten mogen hun koekje pas opeten als aan iedereen een koekje is uitgedeeld.

Leer kinderen in een uitdagende omgeving de mogelijkheden van hun lichaam ervaren; door risico’s te nemen en spanning te ervaren, leer je waar de grenzen van je lichaam liggen.

Leer kinderen bovendien een bijdrage leveren aan een gezonde omgeving door hen gezonde gewoontes te laten ontwikkelen; hand voor je mond als je hoest, handen wassen na de wc, samen met de kinderen de groepsruimte opruimen en schoonhouden.

Een dergelijke gezonde leefstijl kent een intrinsieke motivatie in tegenstelling tot een scala aan gezondheidsge- en verboden. Het is fijner om je tanden te poetsen omdat het je lekker schoon doet voelen in plaats van alleen het eindeloze gehamer op gaatjes.

Een gezonde leefstijl als een persoonlijke competentie

De benadering vanuit de persoonlijke competentiesvan kinderen schaart gezondheidsopvoeding onder te ontwikkelen vaardigheden van kinderen. Kinderen ontwikkelen ook deze competentie in en met hun omgeving. De kinderopvang biedt bij uitstek een omgeving aan kinderen, die uitdaagt en uitnodigt tot bewegen. Bovendien kan de groepsleiding een gezonde leefstijl voorleven en deze aldus aantrekkelijk maken voor kinderen.

Een uitdagende omgeving

Kinderen hebben van nature een drang tot bewegen. Door allerlei omstandigheden wordt die geremd, ook binnen de kinderopvang. Om verschillende redenen zitten baby’s een deel van de dag in wippertjes. Zo krijgen baby’s weinig mogelijkheden om te rollen en te kruipen. Pedagogen als Pikler pleiten voor bewegingsvrijheid voor jonge kinderen door hen op een harde grondmat op hun rug te leggen en op die manier hun eigen bewegingsmogelijkheden en lichaam te laten ontdekken. Ook peuters kunnen niet altijd gaan en staan waar zij willen. Veel activiteiten worden verplicht met de hele groep ondernomen en ook nog eens zittend aan tafel.

Niet overal wordt dagelijks buiten gespeeld. Iedere dag naar buiten, ook als het regent, zou een voorschrift moeten zijn. Laat kinderen regendruppels op hun huid voelen en wat is er nou leuker dan in de plassen stampen. Verminder de tijd dat de kinderen aan tafel zitten wachten. In het oude kleuteronderwijs was bij Wet voorgeschreven dat kinderen slechts

50 % van de tijd die ze op school doorbrachten aan tafel mochten zitten.

Ook de inrichting van de buitenruimte kan een bijdrage leveren aan gezondheidsopvoeding. Uitdagende toestellen en bijvoorbeeld hoogteverschillen bieden kinderen de mogelijkheid om risico’s te nemen en grenzen af te tasten.

Het goede voorbeeld

Kinderen kijken de kunst af bij groepsleiding en andere volwassenen. Met hun leefstijl zetten zij een standaard. Hieronder volgt een aantal suggesties om groepsleiding te helpen een ‘gezond voorbeeld’ te zijn voor kinderen:

• Binnen de opleidingen wordt weinig aandacht besteed aan bewegen en mee-bewegen. Het verdient aanbeveling om lichamelijke opvoeding in actieve vorm aandacht te geven binnen de beroepsopleidingen, net zo goed als dit een vak is in het basis- en voortgezet onderwijs. Toekomstige leerkrachten krijgen wel bewegingsonderwijs, dat is voor baby’s, peuters en BSO net zo belangrijk.

• Ook een vak ‘gezonde leefstijl’ waarin het belang van bewegen en gezondheid wordt benadrukt zou op de opleidingen niet mogen ontbreken. Meebewegen en meespelen door groepsleiding enthousiasmeert kinderen bovendien in hoge mate. Voor de naschoolse opvang kan je denken aan vaardigheden voor de groepsleiding als spelleiding .

• Werkgevers zouden groepsleiding allerlei bewegingsmogelijkheden kunnen aanbieden: te denken valt aan een fietsenplan, sporten met korting, gezamenlijk deelnemen aan sportieve evenementen.

• Organisatiebreed uitroepen van bewegen tot jaarthema behoort ook tot de mogelijkheden.

• Een rubriek in vakliteratuur waar groepsleiding gezonde en lekkere recepten kan uitwisselen maakt kinderen en groepsleiding enthousiast voor de juiste voeding. Dat groepsleiding en kinderen hetzelfde eten (ook traktaties!) in de kinderopvang dient tot norm verheven te worden!

Ten slotte

Voor de kinderopvang ligt er een kans om zich te profileren met het bieden van een gezonde leefomgeving voor alle kinderen. In de basisscholen ontstaan hand over hand projecten om kinderen kennis te laten maken met ‘gruitig eten’ (groente en fruit iedere dag); we worden overspoeld met Tv-spotjes over gezond bewegen; onderwerpen als hygiëne en de balans tussen veiligheid en uitdaging zijn actueel binnen de sector. In de kinderopvang kunnen we bij uitstek aandacht besteden aan gezondheid! En het kan alleen maar gezonder worden.