Wat doet die pedagoog eigenlijk?
Auteur: Wilmie Colbers, trainer en ontwikkelaar bij Catalpa Kinderopvang, onderzoeker aan de Radboud Universiteit Nijmegen en lid van het Landelijk Pedagogenplatform Kinderopvang.
Gepubliceerd in Management Kinderopvang van september 2004.
Wat doet de pedagoog in de kinderopvang? Is het iemand met expertise die beleid schrijft of iemand die beleid vertaalt naar de praktijk? Kinderopvangpedagogen zijn nog zoekende. Ze vervullen in de kinderopvang uiteenlopende taken. Met als overeenkomst: continu verbeteren van de pedagogische kwaliteit en het management bij de 'pedagogische les' houden.
Het doel van het werk van pedagogen in de kinderopvang is het continu verbeteren van de pedagogische kwaliteit van de kinderopvang. Om dit te bereiken kun je verschillende takenpakketten samenstellen voor de pedagoog. De manier waarop kwaliteit binnen de organisatie georganiseerd is, speelt daarbij een rol. Ofwel hoe is de pedagogiek ingebed in alle onderdelen van de organisatie?
Het expliciteren van de pedagogische inhoud van kinderopvang is een begin. Evenals de informatievoorziening hierover aan ouders: 'Wat gebeurt er met mijn kind in het kindercentrum?' Daarnaast is het expliciteren van belang voor de zelfreflectie van professionals ('Ik ben hier aan het opvoeden!') Dat betekent dat er binnen iedere organisatie nagedacht moet worden over pedagogische doelen en werkwijzen.
De vier basisdoelen van Marianne Riksen-Walraven behoeven een doorvertaling naar passend beleid en geschikte werkwijzen binnen iedere organisatie. Want het bieden van fysieke en emotionele veiligheid is van het grootste belang (basisdoel 1). De persoonlijke competentie moet worden gestimuleerd, zoals de ontwikkeling van veerkracht, zelfstandigheid, zelfvertrouwen en flexibiliteit. Maar ook de motorische en creatieve ontwikkeling (spel, muziek) en de ontwikkeling van taal en cognitie vallen hieronder (basisdoel 2). Voor het bevorderen van de sociale competentie biedt de groep in de kinderopvang een unieke oefenplek. Kinderen stimuleren in het openen van perspectief, communiceren, delen, samenwerken, helpen en conflicten oplossen vallen onder dit sociale doel (basisdoel 3). Ten slotte is er de culturele opvoeding: het zich eigen maken van de regels, normen en waarden, de veelkleurige cultuur van de samenleving (basisdoel 4).
De pedagoog dient ervoor zorg te dragen dat de diverse afdelingen van de organisatie werken vanuit de pedagogische visie. Om deze taken te kunnen uitvoeren dient de pedagoog op de hoogte te zijn van de ontwikkelingen op het pedagogisch terrein, zowel wetenschappelijk alsook maatschappelijk. De pedagoog levert als expert belangrijk advies, zodat de organisatie positie kan kiezen.
Pedagogische ondersteuning en consultatie
Pedagogische ondersteuning en consultatie kan gericht zijn op groepsleiding of op locatiehoofden en managers. De begeleiding is gebaseerd op het pedagogisch beleid van de organisatie. Daarbij kan een keuze gemaakt worden voor ofwel directe begeleiding van de pedagoog aan groepsleiding op de werkvloer ofwel indirect aan het locatiehoofd of de manager, die op haar beurt weer ondersteuning geeft aan de groepsleiding. Of je voor directe of indirecte ondersteuning kiest, is afhankelijk van een aantal factoren. Zoals bijvoorbeeld in welke fase de invoering van pedagogisch beleid zich bevindt. Daarnaast speelt de omvang van het veranderingstraject een rol en de omvang van de organisatie.
Pedagogische ondersteuning kan ook inhouden dat er trainingen georganiseerd worden, ontwikkeld en uitgevoerd ofwel binnen de organisatie ofwel door externe bureaus.
En in sommige gevallen kan consultatie over zorgkinderen onderdeel uitmaken van de taak van de pedagoog. Gericht op begeleiding door groepsleiding of op doorverwijzing.
Bewaking
Als het pedagogisch beleid en de doelstelling ervan eenmaal is vastgelegd, dan is inbedding in de organisatiestructuur en de -cultuur een voorwaarde om het beleid te doen slagen. Pedagogen bieden instrumenten die structuur geven aan pedagogisch handelen en aan oudercontacten. En instrumenten om de pedagogische kwaliteit in de gaten te houden en te verbeteren. Het zijn instrumenten gericht op zelfevaluatie door groepsleiding of op evaluatie door het management.
Pedagogen houden het management bij de 'pedagogische les'. Ze stimuleren en motiveren managers om ervoor te zorgen dat de pedagogiek onlosmakelijk onderdeel is van besluiten die zij nemen voor de organisatie. Pedagogen signaleren leemtes in de pedagogische praktijk of in het beleid.
De verantwoordelijkheid voor de pedagogische kwaliteit ligt bij locatiehoofden en managers. Dit betekent dat in hun functie/taakomschrijving die pedagogische verantwoordelijkheid vastgelegd is, waarbij zij de plicht hebben hulp of advies in te winnen bij de meest geschikt geachte functionaris op het moment dat zij zelf kennis en ervaring tekort komen.
Zicht houden op je eigen pedagogische kwaliteit als organisatie zal in de toekomst belangrijker blijken. Dus ook het meten van het effect van pedagogische interventies en pedagogische kwaliteit, waardoor nieuw beleid en interventies ontwikkeld kunnen worden.
Afhankelijk van de grootte van de organisatie is deze bewaking van kwaliteit intern te regelen of extern in te huren.
Stimuleren van pedagogische ontwikkeling
Het stimuleren van de pedagogische ontwikkeling kan op verschillende manieren en verschillende niveaus gebeuren. Een directeur die een inspirerende lezing geeft, de uitgave van een pedagogisch inhoudelijk tijdschrift, een manager die meewerkt op de groep, een bestuurslid dat deelneemt aan een teamvergadering, een oudercommissielid in open discussie met een team, een theatervoorstelling waarbij het pedagogisch beleid getoond wordt.
Het kunnen ook organisatiebrede projecten zijn zoals video-interactietraining, babyopvang volgens de Pikler-methode of de invoering van een ontwikkelingsvolgsysteem waardoor een nieuwe impuls gegeven wordt aan het werken aan pedagogische kwaliteit.
De rol van de leidster in de kinderopvang is cruciaal. De leidster is de spil om wie het leven van de kinderen draait. De interacties van de leidster met haar kinderen in de groep zijn dan ook beslissend voor het bereiken van de vier basisdoelen. De rol van de pedagoog hierbij is te zorgen dat duidelijk is voor de leidster wat de organisatie van haar verwacht. De pedagoog dient de kracht uit de medewerkers zelf te halen en het mogelijk te maken dat zij zich ontwikkelen. Hierbij is het noodzakelijk om te weten wat zich op de groep afspeelt. Waar lopen deze mensen tegenaan bij de uitvoering van hun werk en hoe kunnen wij ze ondersteunen of zorgen dat ze ondersteund worden?
Kijkend naar het vierde basisdoel (culturele opvoeding) dan is de cultuur binnen de organisatie een afspiegeling van de culturele opvoeding die medewerkers overdragen aan kinderen en andersom. Het openlijk bespreken van waarden door groepsleiding moet gestimuleerd worden. Het is belangrijk dat groepsleidsters zich bewust zijn van hun eigen waarden, om het pedagogisch beleid van de organisatie uit te kunnen voeren en om te komen tot prettige samenwerking.
Positionering binnen de organisatie
De meeste pedagogen werken in staffuncties. Betekent dit dat het een beleidsfunctie is of toch eerder een uitvoerende functie waarbij contact met de werkvloer belangrijk is? Is het een functie als kwaliteitsfunctionaris voor het product kinderopvang of een bewaker van het morele gedachtegoed van de organisatie?
Pedagogiek en de organisatie dienen onlosmakelijk met elkaar verbonden te zijn, is een stelling die door alle pedagogen onderschreven is. Maar wat moet die pedagoog dan doen? Is het iemand met expertise op het gehele pedagogische terrein van de kinderopvang, iemand die in staat is om datgene wat bekend is vanuit literatuur en wetenschap door te vertalen naar de werkvloer en mensen te inspireren, te motiveren, te ondersteunen, te coachen en te adviseren. Is dat mogelijk en wenselijk? Het is een vraag waar het Landelijk Pedagogenplatform Kinderopvang graag over in discussie wil. Net als over de vraag: Wat is de ideale pedagoog-groepsleiding-ratio? Daarom willen we lezers uitnodigen om te reageren.