Denken over diversiteit

Auteur: Mieke van de Kop, pedagoog bij Kinderopvang Enschede en lid van het Landelijk Pedagogenplatform Kinderopvang.

Eerder gepubliceerd in het Tijdschrift Management Kinderopvang van september 2006.

De wereld wordt steeds kleurrijker: mensen met verschillende geschiedenissen, culturen en talen leven samen in een wereld waar de afstand tussen rijk en arm steeds groter wordt. DECET, een organisatie rondom diversiteit in zorg en opvoeding van jonge kinderen, organiseerde een Europees seminar voor mensen die actief willen meedenken over diversiteit.

In mei werd in Barcelona het Europese seminar georganiseerd rondom diversiteit, gelijkheid en sociale betrokkenheid in de voor- en vroegschoolse periode. In Nederland denken wij hierbij aan kinderopvang, peuterspeelzaalwerk en andere voorschoolse voorzieningen. Het seminar was een initiatief van DECET (Diversity in Early Childhood Education and Training), een netwerk van tien Europese organisaties en projecten. Aan dit seminar namen 18 verschillende landen deel van binnen en deels buiten Europa. De Nederlandse delegatie bestond uit 8 vertegenwoordigers van nationale, regionale en locale organisaties, allen uitgenodigd door Bureau MUTANT, de Nederlandse partner en grondlegger van het DECET netwerk.
De basis voor de presentaties en discussies tijdens het seminar werd gevormd door de missie en doelstellingen van het DECET netwerk, de Rechten van het Kind (1989 Verenigde Naties) en de doelstellingen van de Europese Commissie ten aanzien van de kwaliteit van de voor- en vroegschoolse voorzieningen. Het ging om vier opgaven rond diversiteit en gelijkheid en het actief participeren van jonge kinderen en hun ouders in de samenleving:

1. Het zorgdragen voor een goede, stimulerende omgeving in zorg en educatie (opvoeding).
2. Ervoor zorgen dat de verschillende opvoedingsmilieus bij elkaar aan kunnen sluiten.
3. De sociale betrokkenheid en participatie te verhogen met respect voor diversiteit.
4. Het bevorderen van communicatie, dialoog en kritisch denken.

Een diverse samenleving

Gezinsvormen veranderen, de verschillen tussen etnische en culturele achtergronden worden groter en de sociaal-economische tegenstellingen nemen toe. Tegelijkertijd is er de tendens van segregatie in plaats van gezamenlijkheid. Een opdracht is de vraag: hoe keren we het wij-zij-denken en bevorderen we sociale cohesie?
De kinderopvang en peuterspeelzaal bieden aan kinderen van diverse achtergronden een plek waar zij een volwaardige manier van samenleven kunnen ontwikkelen. Dat kan wel eens de sleutel zijn tot een opvoeding in democratisch burgerschap, met sleutelbegrippen als verantwoordelijkheid en betrokkenheid. Om aan dit proces bij te kunnen dragen, moeten kinderopvang en peuterspeelzaal actief werken aan een goed contact met ouders en een pedagogisch beleid dat gericht is op ‘kansen van diversiteit’. Omdat jonge kinderen hun veiligheid voor een groot gedeelte ontlenen aan de relatie met hun ouder(s) is het van het grootste belang ouders hierbij te betrekken. Ouders zijn in dit proces partners bij uitstek omdat zij ons veel kunnen vertellen over de achtergrond, motieven, normen en waarden in het opvoeden. Een pedagogisch beleid gestoeld op de kansen van diversiteit is het inhoudelijk fundament van de organisatie. Het heeft de instemming en het draagvlak nodig van management, groepsleiding en ouderraad. De organisatie moet zorgen voor een goede praktische uitwerking in het kindercentrum en aan groepsleiding de juiste vaardigheden en attitudes overdragen: een open houding die nieuwsgierigheid en betrokkenheid uitstraalt en die gericht is op erkenning van verschillen zonder waardeoordeel

Respecteren

Taal is een belangrijke emotionele en culturele factor van je identiteit. In je moedertaal kun je je het best verwoorden, het is de taal van het hart. Andere talen zijn een aanvulling daarop maar kunnen bijna nooit de taal waarmee je bent opgegroeid vervangen. De moedertaal is als het ware met je verbonden. Het respecteren van een andere taal dan de dominante van de samenleving is een start tot wederzijds begrip. Ook kinderen ervaren de veiligheid van hun moedertaal. Het is de taal waarin je moeder je troost en waarin de slaapliedjes gezongen worden. Werkend in de kinderopvang of school moeten we ons hier bewust van zijn. Dit staat los van het feit dat kinderen er bij gebaat zijn om de taal van de samenleving waarin zij opgroeien actief te leren spreken en te gebruiken. We kunnen anderstalige kinderen tegemoet komen door zelf een aantal sleutelbegrippen te leren in de moedertaal van de kinderen. Dit stelt zowel kinderen als ouders op hun gemak en geeft het gevoel; ‘je mag er zijn’. Ook leefgewoonten, rituelen en achtergronden van de verschillende kinderen binnen een kindercentrum geven aanknopingspunten voor gesprekken met ouders. Luisteren naar verhalen van ouders is voor de leidster van onschatbare waarde om het kind te kunnen begrijpen aan te kunnen sluiten bij zijn leefwereld.

Denken over kinderopvang

In Europa en de VS wordt op dit moment onderzoek gedaan naar hoe ouders van de niet-dominante cultuur kijken naar en denken over de kinderopvang van hun kinderen. Alle ouders, ook de autochtone, kunnen thuis of op het kindercentrum een video-opname bekijken van het kindercentrum. Later worden ouders en eventuele familie uitgenodigd om feedback te geven over wat zij vinden van de dagelijkse praktijk en beleid van het kindercentrum. Dit geeft het kindercentrum de mogelijkheid om te reflecteren op de dagelijkse praktijk en te komen tot inzichten die recht doen aan de diversiteit van kinderen, ouders en leidsters.
In Griekenland heeft men educatie aan jonge vluchtelingkinderen vorm weten te geven door beeldende expressie als universele taal te gebruiken. Door samen te werken, te verbeelden, te dansen en te zingen met kinderen en ouders is er een wederzijds vertrouwen en respect ontstaan. Daardoor zijn kinderen en ouders gaan participeren in educatie en opvoeding. Zo hebben vluchtelingkinderen en hun ouders de mogelijkheid gekregen te ontsnappen aan hun sociale isolement en een betere kans gekregen om actief te participeren in de Griekse samenleving

Houding en attitude

Tijdens het seminar zijn tal van goede praktijkvoorbeelden, onderzoeken en visies de revue gepasseerd. Maar wat mij toch het meest heeft getroffen is de houding en attitude die daar bij komt kijken. Openstaan voor je medemens vanuit een gevoel van gelijkwaardigheid ondanks verschillen. Kinderen met verschillende achtergronden willen ondersteunen en stimuleren in hun ontwikkeling en ouders daarbij als belangrijkste partners zien.
Het lijkt eenvoudig en misschien is dat het ook wel. Maar alléén zal dat niet lukken. Daarvoor zijn partners en stevige netwerken nodig. Ouders, professionals en kinderen sámen kunnen zoeken naar de antwoorden rondom actief burgerschap, betrokkenheid, waardigheid, gelijkheid en respect voor verschillen.
Geen gemakkelijke opdracht, maar gelukkig zijn er in Nederland diverse organisaties en personen die zich sterk maken voor deze belangrijke zaak, waaronder Bureau Mutant, partner van het DECET-netwerk. Ook het pedagogenplatform heeft dit belangrijke onderwerp  – in samenwerking met BOinK en Bureau Mutant  – op de agenda staan en hoopt in het najaar met aanbevelingen te komen voor beleid en praktijk. Er zijn echter meer mensen nodig en ik hoop dat een ieder die dit leest zich afvraagt: wat is mijn aandeel in dit geheel? Hoe kan ik bijdragen aan een meer harmonieuze samenleving waar men werkelijk samen leeft? Verander de wereld begin bij jezelf, zo luid het spreekwoord. Aangaande dit onderwerp vind ik dit zeer toepasselijk. Start de dialoog binnen je instelling, verdiep je in de methodieken, werkmethoden en onderzoeken die onlangs in Nederland en daarbuiten zijn gepresenteerd. Kijk verder dan je eigen neus lang is, en vooral durf... Het is nodig en het kan ons allemaal zoveel opleveren!

Kijk voor inspiratie op: www.decet.org