Video - Interactie - Begeleiding werkt

Auteur: Tineke Linssen, Korein Kinderopvang.
Gepubliceerd in Management Kinderopvang van mei 2006.

In het promotieonderzoek van Mirjam Gevers Deynoot-Schaub wordt een verband gelegd tussen de kwaliteit van een kindercentrum en de manier waarop de groepsleiding communiceert met kinderen. Kenmerken van emotionele ondersteuning door de groepsleiding zijn warmte, troost, structuur, aanmoediging en op positieve manier met kinderen praten en uitleg geven. Uit het onderzoek bleek dat in de meeste kindercentra de groepsleiding goed met kinderen communiceert, ontspannen is in het contact met kinderen en een goede controle heeft. Maar er zijn ook kindercentra waar de communicatie met kinderen tekort schiet en waar kinderen te vaak 'mag niet' en 'pas op' horen in plaats van vriendelijke aanmoediging en ondersteuning.

Positief contact met kinderen is een van de belangrijkste vaardigheden die goede groepsleiding kenmerkt.

Het belang van goede communicatie tussen groepsleiding en kinderen is voor mij als pedagoog niet verrassend of nieuw en de uitkomst van het onderzoek is een bevestiging van wat men in de sector kinderopvang al lang weet. Een kind ontwikkelt een basaal gevoel van veiligheid als het merkt dat de groepsleiding oog heeft voor de signalen die het geeft en daar goed op reageert, zodat een kind zich begrepen en geaccepteerd voelt. In Nederland wordt niet voor niets door kinderopvangorganisaties al jarenlang geïnvesteerd in de pedagogische kwaliteit van de groepsleiding als belangrijkste voorwaarde voor de ontwikkeling van een kind. Een goed voorbeeld hiervan is de groeiende belangstelling voor Video Interactie Begeleiding (VIB) als een laagdrempelige methodiek om de communicatie tussen kind en groepsleiding te verbeteren.

De basis van VIB is sensitief te worden voor de initiatieven en signalen van kinderen en daarop kunnen afstemmen, net als inzicht krijgen in de eigen rol in de communicatie.

De communicatie tussen kind en groepsleiding wordt met hulp van videobeelden en VIB-principes inzichtelijk gemaakt. Kinderen hebben per moment initiatieven en laten zien waar ze staan in hun ontwikkeling en wat ze nodig hebben om door te kunnen. Groepsleiding krijgt inzicht in het ruimte en aandacht geven aan deze initiatieven en de eigen rol binnen de communicatie. Via VIB leert groepsleiding hoe men de communicatie (interactie) met individuele kinderen of de groep kan verbeteren. Het gaat dan om de verbale en non-verbale communicatie. Het accent ligt daarbij op bewustwording van geslaagde interactie-momenten en de (latent) aanwezige kwaliteit van groepsleiding uit te bouwen.

Oog voor initiatieven van kinderen

Groepsleiding leert via VIB om oog te hebben voor de grote variatie aan initiatieven die kinderen kunnen hebben en er een passend antwoord op te geven. Het is belangrijk dat deze initiatieven herkend en werkelijk "ontvangen" worden. Kinderen voelen zich dan begrepen. Oogcontact, intonatie, gezichtsexpressie en houding zijn daarbij belangrijk. Tijdens de VIB-training leert groepsleiding ook om op een positieve, prettige manier leiding te geven aan de groep door meer rond te kijken, kinderen bij groepsactiviteiten te betrekken en oog te laten hebben voor elkaar. Natuurlijk zijn initiatieven en signalen van kinderen niet altijd positief. Soms gedraagt een kind zich negatief of verstorend. De video-opnames laten zien wat de oorzaak kan zijn van het gedrag van een kind en de eigen rol die de groepsleiding hierin heeft. Als groepsleiding dit beter leert zien zal men anders (positiever) op het kind reageren. Groepsleiding bij Korein en SKON die met VIB werken, geven aan dat de sfeer op de groep beter is geworden.

Ontstaan van VIB

VIB is een verzamelnaam voor de methodiek die bijdraagt aan het bevorderen van professioneel handelen en communiceren van werkers in verschillende sectoren zoals thuiszorg, jeugdhulpverlening en in de kinderopvang. VIB is in de jaren zeventig ontstaan vanuit Video Home Training dat als doel had om het ondersteunende vermogen van ouders met kinderen met een ontwikkelingsprobleem te vergroten. De AIT (Associatie Intensieve Thuisbehandeling) is de landelijk opererende organisatie die vanaf het ontstaan van VIB in de jaren zeventig ernaar streeft om de VIB-methodiek succesvol toe te passen in steeds meer sectoren en de professionele kwaliteit bewaakt via een certificerings-systeem. Sinds 2003 heeft de kinderopvangbranche een eigen opleidingsplan binnen AIT, waarvan SKON en Korein de officiele opleiding verzorgen en de borging via AIT normen, licentie en kwaliteitssysteem bewaken. In de afgelopen twintig jaar zijn er ook andere initiatieven geweest om de werkwijze te implementeren in de kinderopvang. Mutant is een van de eerste organisaties geweest die de methodiek opnam in het cursusaanbod. Onder de naam "Marte Meo" ("op eigen kracht") worden de principes van VIB ook in andere landen verspreid. In Nederland wordt de methodiek van VIB of een afgeleide vorm daarvan in veel organisaties met succes toegepast.

Hoe werkt VIB?

Stap 1. Er worden op de groep een aantal keren video-opnames gemaakt van een groepsleid(st)er tijdens een gangbare groepsactiviteit (ongeveer 5 minuten).
Stap 2. Tijdens bijeenkomsten van ongeveer een half uur worden de opnames bekeken door de betreffende groepsleid(st)er en een speciaal opgeleide VIB-begeleider. Een belangrijk uitgangspunt bij VIB is dat de nadruk ligt op succesvolle interactie-momenten. Relevante fragmenten worden stilgezet of herhaald en besproken met behulp van de communicatie cirkel, zodat de positieve (non)verbale communicatie tussen kind en groepsleid(st)er duidelijk en bespreekbaar wordt. Groepsleiding leert zo om goede interactiemomenten te herkennen en uit te bouwen.
Stap 3. Een opleidings-traject kan worden afgesloten met een presentatie van alle deelnemers, waarin positieve leermomenten aan elkaar wordt getoond.
Stap 4. Er worden afspraken gemaakt over het vervolgtraject, waarbij het onderhoud van het geleerde heel belangrijk is. Periodiek worden nieuwe opnames met de VIB-begeleider besproken.

Inbedden in pedagogische structuur.

Bij Korein wordt nadat groepsleiding de VIB training positief heeft afgesloten een vervolgtraject ingezet, dat aansluit bij de ontwikkeling van het pedagogisch beleid van het kinderplein. Er kunnen individuele doelen worden afgesproken of een onderwerp waar het hele team mee aan de slag gaat. Een voorbeeld van een individueel doel is, dat een groepsleid(st)er zichzelf meer wil bekwamen in sfeercommunicatie met kinderen tijdens kleine groepsmomenten. Een onderwerp waar het hele team aan werkt kan zijn dat men bij het brengen van de kinderen de communicatie met kind en ouder wil verbeteren. De methodiek VIB blijft het basale aandachtspunt, maar de principes worden steeds meer als een vanzelfsprekende werkwijze ingebed in de pedagogische structuur.

Effecten van VIB wetenschappelijk vastgesteld

Onlangs heeft het Kohnstamm-instituut in opdracht van SKON en Korein onderzoek gedaan naar de effectiviteit van VIB. De uitkomst van het onderzoek was dat VIB interessante en blijvende effecten laat zien op pedagogische kernwaarden, die te maken hebben met communicatie met kinderen. Na een training kijkt groepsleiding de kinderen vaker aan, ontvangt en stimuleert het kind meer verbaal, geeft vaker initiatief aan kind en is stimulerender en sensitiever geworden.

Voordelen van VIB in de kinderopvang

Het eigen beeldmateriaal spreekt veel groepsleiding meer aan dan studieboeken. Omdat ook wordt uitgegaan van de aanwezige professionele kwaliteit waarbij geslaagde communicatie het vertrekpunt is blijkt in de praktijk de weerstand bij groepsleiding heel gering te zijn. Groepsleiding is bij presentatie van eigen opnames met goede voorbeelden terecht heel trots op zichzelf. VIB kan als "traning on the job" een onderdeel zijn van het persoonlijke ontwikkelingsplan (POP) van groepsleiding. VIB is dus te zien als een methodiek om de gewenste pedagogische kwaliteit m.b.t. positieve communicatie, zoals die genoemd wordt in het onderzoek van Mirjam Gevers Deynoot-Schaub te realiseren.